Naar de kerk in Kriterion

Bidden in de bios. Wat de gereformeerde Oosterparkkerk niet lukte, daar slaagt Stroom wel in: jonge, gelovige Amsterdammers trekken. Elke zondag komen ze samen in Kriterion.

Tekst: Bregje Lampe
Foto’s: Marc Driessen

Tijdens de dienst in Kriterion

Zie het als een moderne variant op de christelijke kerk. Iedere zondagochtend komt een groep jongeren – de gemiddelde leeftijd is 27 jaar – in de grote zaal van Kriterion bijeen voor de dienst van Stroom, een gemeenschap die ‘nieuwe manieren zoekt om de vrijheid van Jezus in praktijk te brengen’. Wie niet beter weet, heeft waarschijnlijk niet meteen door dat het hier om een bijeenkomst van een religieuze gemeenschap gaat. Fris geklede jongens en meisjes hangen achterover in luie bioscoopstoelen.
Soms staan ze op om gezamenlijk een lied te zingen of te bidden. Maar niet iedereen zingt en bidt mee, want niet alle bezoekers zijn even gelovig. De aanhangers van Stroom zijn kritisch over de christelijke kerk, die leegloopt en met een slecht imago kampt. Als voorganger Martijn Horsman (34) – die uiterlijk in niets aan een traditionele priester doet denken – tijdens een dienst vraagt wat jonge Amsterdammers zoeken in religie levert dat heel verschillende antwoorden op. Rust. Uitdaging. Inspiratie. Vragen. Antwoorden op vragen. Samenzijn. Als iemand ‘God’ zegt, beginnen veel aanwezigen te lachen.

“We willen ons verbonden voelen, maar we weten niet hoe. We verlangen naar vrijheid, maar we weten soms niet wat dat betekent,” preekt Horsman. “God is lang als gatenvuller van onze kennis gebruikt. Ik kan me voorstellen dat veel mensen het geloof op die manier een bedrieglijk concept vinden. Het wordt tijd om te spreken over christen zijn op een manier die het modernisme voorbij is. Een manier die recht doet aan weldenkende mensen van nu, aan diep seculiere stedelingen, aan mensen die sceptisch zijn over elk project van geloven.” Iedereen in de zaal luistert aandachtig naar Horsman. Telefoons staan uit.

Bezoekers van Stroom zijn import, hebben niet overdreven veel geld’

Martijn Horsman, tijdens de dienst

In zijn preek laakt Horsman het beeld van God als machtig en indrukwekkend figuur bij wie men wil horen ‘om zelf ook wat te betekenen’. Over de geboden is hij al net zo kritisch. Volgens hem is geloof geen kwestie van verplichtingen. “Het geloof is geen houvast. Geloof vraagt om vertrouwen en de bereidheid alles te verliezen,” zegt Horsman, die theologie met specialisatie kerkhistorie studeerde aan de Theologische Universiteit in Kampen en sinds drie jaar de leidende figuur is binnen Stroom.
Na afloop van iedere dienst, die ongeveer een uur duurt, wordt uitgebreid koffie gedronken in Kriterion. Op dat moment gaan de gesprekken net zo goed over werk, een kapotte computer, een verhuizing, een nieuwe liefde. “Het fijne aan Stroom vind ik dat ik er iets aan heb in mijn dagelijks leven. Het is geen lege gewoonte om de zondagochtend te vullen,” zegt Petra van Roon (28), die opgroeide in Harderwijk en daar de gereformeerde kerk bezocht.
In de stad is Van Roon bekend van Restored. De winkel die ze samen met Marijke Hukema runt op de Haarlemmerdijk verkoopt bijzondere kleren, accessoires en spullen voor in huis. De traditionele kerk is niets voor Van Roon. Te strak. “Opgroeien met een kerk waarin ze zich niet kunnen vinden, is voor veel mensen een reden om hun geloof op te geven. Maar ik heb altijd onderscheid gemaakt tussen mijn relatie met God en de kerk. Ik neem de belangrijke beslissingen in mijn leven vanuit mijn geloof,” zegt ze. “Stroom heeft mij geholpen om mijn geloof duidelijk te krijgen. Juist omdat er ruimte is voor twijfel. Binnen Stroom wordt op een heel nuchtere manier over God gesproken.”

Van Roon is van meet af aan bij Stroom betrokken. De bioscoopkerk ontstond negen jaar geleden uit de gereformeerde Oosterparkkerk, nadat die constateerde dat ze steeds minder aansluiting hadden met jonge christenen in de stad. Met zo’n nieuw initiatief wilde de bestaande kerk nieuwe mensen bereiken. “We zijn met vier mensen begonnen. Ik woonde toen net in Amsterdam. We hoefden geen dingen te doen omdat ze al honderd jaar zo gaan. We hebben alles zelf ingevuld,” zegt Van Roon.
Stroom begon op zondagochtend in restaurant Dwaze Zaken aan de Prins Hendrikkade. Toen die ruimte te klein werd, verhuisde de gemeenschap naar Kriterion. Van Roon: “We hebben bewust voor een publieke locatie met een lage drempel gekozen. Zo wilden we duidelijk maken dat Stroom geen standaardkerk is en dat een kerk niet afhankelijk is van een gebouw.”
Toen voorganger Horsman bijna drie jaar geleden bij Stroom begon, bestond de gemeenschap uit dertig mensen. Inmiddels telt Stroom ongeveer 115 actieve leden die wekelijks bijeenkomen tijdens tafelkringen (gezamenlijke maaltijden) die op twaalf plekken in de stad worden georganiseerd. De zondagochtenddienst is voor iedereen toegankelijk. Horsman schat dat tenminste zevenhonderd mensen de afgelopen drie jaar een dienst in Kriterion hebben bezocht. Er wordt nu over nagedacht om een zelfstandige kerk op te richten, maar vooralsnog is Stroom een dochterclub van de Oosterparkkerk, die de jonge geloofsgemeenschap financieel steunt.

Petra van Roon, op de eerste rij tijdens de dienst

In Amsterdam gaat drie procent van de bevolking regelmatig naar de kerk; de helft van deze groep is van niet-Westerse komaf en woont in de Bijlmer. Maar uit een digitale plattegrond van de stad waarop Jan Pieter Marchal (27) met punaises de woonadressen van de actieve betrokkenen van Stroom heeft weergegeven, blijkt dat het leeuwendeel van de betrokkenen in Oost of West woont; in het Centrum, buiten de ring en in Noord en Zuid is het opvallend leeg. Horsman: “De mensen van Stroom zijn import met niet overdreven veel geld. Type jonge starters, mensen in de creatieve en sociale sector. Denk aan jonge onderwijzers, ontwerpers en filmmakers. Stroom telt weinig dokters, advocaten en mensen met een beroepsopleiding.”
De gemeenschap houdt er een website en zelfs een actieve Facebookgroep op na, die op dit moment ongeveer 130 leden telt. “Maar van Stroom hoef je niet lid te worden,” benadrukt Horsman. Volgens hem hebben kerken zich te lang als verenigingen georganiseerd en zijn mensen tegenwoordig niet meer zo gemotiveerd om lid te worden van het een of ander. Zijn voornaamste doel is een stuk abstracter dan een groeiend aantal betrokkenen. “Het gaat mij niet om cijfers. Stroom zou mensen in de stad moeten uitdagen om te leven voor een ander. De gemeenschap zou betrokkenen moeten helpen om met geloof, hoop en liefde te leven.” Hij zegt het zelf: dat doel is niet zo een-twee-drie gerealiseerd.

Zo bereikt Stroom nu nog vooral hoog opgeleide blanke mensen. Jammer, vindt Horsman. “Ik geloof dat de kerk bedoeld is om mensen die normaal niet met elkaar aan tafel zitten bij elkaar te brengen. Het risico met zo veel dezelfde types is dat het al snel te gezellig wordt. En de bijeenkomsten van Stroom moeten niet alleen maar gezellig zijn. Ik vind het belangrijk dat het ergens over gaat.”
Horsman heeft ervaring met het opbouwen van een nieuwe gemeenschap – kerkplanting in jargon. In 2005 volgde hij een training in New York bij Tim Keller. Keller stichtte Redeemer Presbyterian Church, een christelijke kerk die zich met succes op de yuppen in Manhattan richt. Horsman werkte in New York voor één van de kerkplantingsprojecten en leerde het geloof over te brengen in een seculiere gemeenschap.
Later werkte Horsman samen met Tim Vreugdenhil, die de Stadshartkerk in Amstelveen zag leeglopen en besloot dat het anders kon. Horsman: “Van hem heb ik geleerd om radicaler te denken als het om de kerk gaat. Mensen in de kerk hebben vaak de mond vol over liefde, maar dat hebben ze niet ten opzichte van elkaar. Geloof wordt gemakkelijk een uitgeholde traditie.

Om jonge mensen te blijven bereiken, moet de kerk zich anders opstellen.”

Koffie in Kriterion, na de dienst

En dus begint een dienst van Stroom gerust met Niemand weet hoe laat het is, een nummer van Youp van ’t Hek. Tijdens de preek zoekt Horsman grenzen op en probeert hij een discussie in de zaal uit te lokken. “Als christen worden betekent dat ik arroganter, betweteriger en onverdraagzamer wordt dan eerst, hoeft het van mij niet. Wat mij betreft gaat het niet om het hebben van bepaalde overtuigingen of standpunten. Helaas beginnen vele introducties in het christelijke geloof juist daar,” aldus Horsman. Zijn aanpak is heel anders dan die van een voorganger in – bijvoorbeeld – de gereformeerde kerk in Hoofddorp. Daar wordt meer vastgehouden aan de officiële geschriften.“Voor mij is Stroom een rustpunt, zegt Jeroen den Bok (32), marketingmanager en documentairemaker. “Soms is zo’n dienst ook verwarrend, omdat ik het niet eens ben met wat wordt gezegd.” Den Bok vindt Stroom een ‘fijne plek’ omdat er ‘mensen komen die voor elkaar willen zorgen’. Neem de Facebookpagina van Stroom. Daarop verschijnen geregeld berichten van mensen die een kamer zoeken of hulp nodig hebben bij een verhuizing. Den Bok: “We helpen elkaar.”
Stroom komt zondagochtend om 11 uur samen in Kriterion

Hoe God verdwijnt uit NL
In het nieuwe boek Zwevende gelovigen bespreekt socioloog Joep de Hart de veranderingen in christelijk Nederland en de opkomst van nieuwe vormen van spiritualiteit. Religie is alom aanwezig, vertelt hij, maar de rol van de georganiseerde godsdienst neemt snel af. Onder gelovigen is een oververtegenwoordiging van ouderen, lageropgeleiden en plattelanders. Als de leegloop van de traditionele kerken in hetzelfde tempo doorzet, is het voor 2050 afgelopen met de protestante kerk in Nederland en in het laatste kwart van de eeuw met de katholieke.
Volgens De Hart hebben vaste rituelen en dogma’s hun beste tijd gehad, maar ligt tussen de afbrokkelende bastions van de kerk en de voorposten van het ongeloof een uitgestrekt niemandsland waar een meerderheid van de bevolking zich lijkt op te houden. Van alle Nederlanders noemt 52 procent zichzelf gelovig of enigszins gelovig.
De Hart, die beschrijft hoe quasireligieuze, spirituele en esoterische onderwerpen buiten de kerkmuren aan populariteit winnen, is van mening dat de ‘enigszins gelovigen’ een belangrijke rol blijven spelen. Onder deze groep schaart hij bijvoorbeeld mensen die mediteren, een monument bouwen, zich één voelen met de natuur en zeker weten dat hun overleden familieleden ‘ergens’ zijn. Volgens De Hart komt de nadruk meer te liggen op beleven en worden sociale druk en het opvolgen van voorschriften steeds minder belangrijk voor hedendaagse gelovigen.
Zwevende gelovigen, over oude religies en nieuwe spiritualiteit van Joep de Hart, Bert Bakker, € 29,50.

Absurde christenen in West
Stroom West is een nieuw project van Stroom in West, geleid door theoloog Rikko Voorberg (30), en iets experimenteler dan Stroom in Kriterion. De voorganger is actief in muziek en theater; zijn artistieke inslag komt terug in zijn bijeenkomsten. “We zijn een creatieve werkplaats. Met performances, installaties en borrels willen we onze bezoekers uitdagen. Ons startpunt is het christelijke verhaal, maar waar we naartoe gaan, ligt open.”
Ook de bijeenkomsten van Stroom West zijn voor iedereen toegankelijk, agnosten en atheïsten zijn van harte welkom. “Ik heb mijn leven lang al christenen horen praten over Jezus, dat weet ik wel zo’n beetje. Ik raak weer mateloos geboeid als vrije geesten aan de slag gaan met het verhaal,” zegt Voorberg. Stroom West heeft tot op heden zeven bijeenkomsten georganiseerd, waar steeds tussen de twintig en veertig mensen aanwezig waren. “Voor sommigen is het verwarrend om te zien hoe vrij en soms absurdistisch we met het christendom omspringen. Anderen zijn juist blij dat er een keer niet gepreekt wordt. Toen de BBC langskwam voor een documentaire over kerken in Nederland bleven ze filmen. ‘Fascinating,’ riepen ze de hele tijd.”
De volgende bijeenkomst van Stroom West is op zondag 2 oktober in het Fijnhouttheater.

Eerder gepubliceerd op 24 september 2011 in Het Parool (PS vd Week)

Gerelateerde artikelen:

, , , , , , , , , , , ,